Widać je z daleka – okrągłą wieżę, która wystaje ponad linię drzew jak palec wskazujący niebo. Zamek Smoleń nie ukrywa się. Stoi na skalistym wzniesieniu, szorstkiej wapiennej ostrodze wypiętrzającej się nad doliną i trwa w swojej połowiczności: ani ruina zupełna, ani budowla. Czas obszedł się z nim surowo i jednocześnie twórczo – odebrał mu dachy, stropy, belkowanie, ale zostawił kamień i kształt. Zostało to, co najtrwalsze.
Historia i krajobraz
Zamek Smoleń leży na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, w gminie Pilica, w powiecie zawierciańskim – w obszarze, gdzie ziemia jest rzeźbiona wapiennym dłutem: skałki, turnie, ostańce, jaskinie, wszystko w jednej palecie bieli, szarości i ochry, którą w zależności od pory roku pokrywa zieleń lub bezlistna brązowość buku i grabu.
Warownia pochodzi prawdopodobnie z XIV wieku, z czasów Kazimierza Wielkiego, kiedy wzdłuż granicy polsko-śląskiej wznoszono system umocnień zwany dziś Szlakiem Orlich Gniazd. Smoleń był jednym z ogniw tej kamiennej sieci – zamków i warowni budowanych na skalnych wzniesieniach, gdzie skała sama w sobie stanowiła element obronny, naturalny mur wykrojony przez miliony lat erozji. Zamek należał do dóbr królewskich, a jego historia splata się z losami Korony i regionu: ze zmianami właścicieli, wojnami, stopniowym upadkiem i porzuceniem.
Zamek Rabsztyn wyrasta nad miastem — dosłownie. Z centrum Olkusza widać wzgórze, na którym stoją ruiny, i wystarczy kilka kilometrów drogi, by znaleźć się u podnóża wapiennej ostrogi, na której przez wieki stała warownia. Ta bliskość jest wśród zamków jurajskich rzadkością: większość z nich tkwi w głuszy, przy odludnych wsiach, daleko od codziennego rytmu. Rabsztyn jest inaczej — jest zamkiem w bezpośrednim sąsiedztwie żywego miasta, zamkiem, który mieszkańcy Olkusza mają dosłownie na widoku.
Historia i krajobraz
Warownia pochodzi prawdopodobnie z XIV wieku i jest jednym z ogniw Szlaku Orlich Gniazd — łańcucha zamków wzniesionych w czasach Kazimierza Wielkiego wzdłuż dawnej granicy polsko-śląskiej. Jak inne zamki tej sieci, stoi na wapiennym wzniesieniu, w otoczeniu jurajskiej rzeźby terenu: skałek, ostańców, zarośli grabowych i bukowych lasów. Zamek był własnością królewską, potem przechodził w ręce prywatnych właścicieli, aż w końcu — jak większość warowni tej ziemi — podupadł i został porzucony. Zniszczenia widoczne w murach są w dużej mierze dziełem XVII wieku, kiedy wiele polskich zamków podzieliło los ofiar wojen i pożarów.
W odróżnieniu od bardziej odległych ruin jurajskich, Rabsztyn w ostatnich latach stał się przedmiotem aktywnych prac konserwatorskich i częściowej restauracji. Dzięki zaangażowaniu samorządu olkuskiego mury i fragmenty wież zostały zabezpieczone, a miejsce stało się bardziej dostępne dla zwiedzających. To nadaje zamkowi inny charakter niż całkowicie porzuconym ruinom: Rabsztyn jest ruiną, która toczy z czasem świadomy dialog.
Na południowych obrzeżach Krakowa leżą łąki. Rosną tu drzewa, wije się ścieżka, biegają psy. Niewielu przechodniom przychodzą do głowy słowa: „obóz koncentracyjny”. Ale to właśnie tutaj, na tym samym gruncie, w latach 1942–1945 istniał KL Plaszow — obóz, przez który przeszło ponad 35 tysięcy ludzi.
Skąd to miejsce i dlaczego tak wygląda
Obóz założono w październiku 1942 roku na terenie dwóch cmentarzy żydowskich: starego cmentarza gminy podgórskiej i nowego cmentarza gminy krakowskiej. Niemcy zrównali je z ziemią, a płyty nagrobne posłużyły jako bruk obozowych dróg. Budowanie miejsca kaźni na miejscu pochówku było aktem symbolicznego unicestwienia: najpierw niszczono umarłych, potem zabierano się do żywych.
Początkowo był to obóz pracy przymusowej dla Żydów z krakowskiego getta, zlikwidowanego w marcu 1943 roku. W lipcu 1943 roku wydzielono zeń oddzielny obóz pracy wychowawczej dla Polaków. W styczniu 1944 roku całość przekształcono w obóz koncentracyjny (KL Płaszów). Szacuje się, że spośród ponad 35 tysięcy więźniów około 6 tysięcy straciło życie.
Po wojnie teren przez dekady pozostawał zaniedbany i pozbawiony odpowiednich oznakowań. Muzeum KL Płaszów jako samodzielna instytucja kultury Miasta Krakowa powstało dopiero w 2021 roku. W marcu 2024 roku otwarto pierwszą wystawę plenerową „KL Płaszów. Miejsce po, miejsce bez” z materiałami w języku polskim, angielskim i hebrajskim.
Zamek Ogrodzieniec uważany jest za jedną z najbardziej imponujących i malowniczych warowni na Szlaku Orlich Gniazd. Jego majestatyczne ruiny wznoszą się na najwyższym wzgórzu Jury Krakowsko-Częstochowskiej (Góra Zamkowa, 515 m n.p.m.), dzięki czemu są widoczne z daleka. Usytuowany wśród malowniczych wapiennych skał zamek od wieków pobudza wyobraźnię, stanowiąc świadectwo kunsztu średniowiecznych budowniczych i burzliwych dziejów Polski. Dziś Ogrodzieniec przyciąga tłumy turystów jako romantyczna ruina pełna historii, architektonicznych ciekawostek, mrocznych legend i kulturalnych odniesień. Poniżej przedstawiamy tło historyczne zamku, opis jego architektury, najsłynniejsze legendy, garść ciekawostek oraz współczesne atrakcje turystyczne i znaczenie tej warowni w polskim dziedzictwie.
Zamek w Ojcowie to malownicza średniowieczna warownia położona na szczycie wapiennego wzgórza w sercu Ojcowskiego Parku Narodowego. Choć dziś pozostały z niego jedynie ruiny, kryje on bogatą historię sięgającą XIV wieku oraz wiele fascynujących legend. Twierdza ta była częścią słynnego systemu Orlich Gniazd – łańcucha zamków broniących niegdyś południowych granic Królestwa Polskiego. Wzniesiony z polecenia króla Kazimierza Wielkiego, zamek miał strzec Krakowa przed najeźdźcami oraz chronić kupców podróżujących szlakiem handlowym z Małopolski na Śląsk. Dziś ruiny zamku w Ojcowie przyciągają turystów i miłośników historii, oferując nie tylko piękne widoki, ale także podróż w czasie – od średniowiecznych początków, przez burzliwe dzieje Rzeczypospolitej, po współczesne działania konserwatorskie.
Jurajskie warownie Mirów i Bobolice to dwa średniowieczne zamki położone w niewielkiej odległości od siebie, na malowniczych wapiennych wzgórzach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Dzieli je zaledwie kilkukilometrowy grzbiet skalny (tzw. Grzęda Mirowska), co przekłada się na niespełna półgodzinny spacer pomiędzy ruinami Mirowa a odbudowaną twierdzą w Bobolicach. Ich bliskość geograficzna idzie w parze ze splecionymi wątkami historycznymi – oba powstały w połowie XIV wieku z inicjatywy króla Kazimierza III Wielkiego jako część systemu obronnego Orlich Gniazd strzegącego południowej granicy Królestwa Polskiego. Dzieje obu zamków są podobne: po okresie świetności pod rządami możnych rodów, warownie były najeżdżane i niszczone podczas wojen (m.in. w XVII wieku w czasie najazdów szwedzkich) i popadały w ruinę. Łączą je także wspólne legendy – ludowe podania opowiadają o podziemnym tunelu, który miał łączyć Mirów z Bobolicami oraz o losach dwóch braci zakochanych w tej samej kobiecie, co doprowadziło do bratobójczej tragedii. Dziś oba zamki stanowią ważne atrakcje na turystycznym Szlaku Orlich Gniazd i element dziedzictwa kulturowego Polski – zamek w Bobolicach został zrekonstruowany i udostępniony zwiedzającym, zaś ruiny Mirowa są zabezpieczane z myślą o częściowej odbudowie i ochronie dla przyszłych pokoleń.
Zamek Mirów
Tło historyczne
Zamek w Mirowie powstał w czasach Kazimierza Wielkiego, około połowy XIV wieku. Początkowo istniał tu prawdopodobnie drewniano-ziemny gródek obronny strzegący granic Małopolski przed najazdami czeskimi. Król polecił wzniesienie murowanej strażnicy, która podporządkowana była pobliskiemu zamkowi w Bobolicach – razem z nim Mirów tworzył ogniwo łańcucha obronnego Orlich Gniazd rozlokowanych na wapiennych skałach Jury. Niebawem warownia przeszła w ręce możnego rodu Lisów z Koziegłów, którzy rozpoczęli jej rozbudowę z niewielkiej strażnicy do rozmiarów rycerskiego zamku. W 1370 r. król Polski Ludwik Węgierski nadał Mirów (wraz z Bobolicami) swojemu krewniakowi, księciu Władysławowi Opolczykowi, lecz z powodu jego nielojalnej polityki zamek został mu wkrótce odebrany – w 1396 r. król Władysław Jagiełło przywrócił Mirów Koronie. Przez XV wiek warownia często zmieniała właścicieli: zarządzali nią m.in. przedstawiciele rodu Koziegłowskich (Krystyn z Koziegłów i jego potomkowie) oraz Jan Hińcza z Rogowa. W 1489 r. zamek nabyła rodzina Myszkowskich herbu Jastrzębiec. Za rządów Myszkowskich Mirów osiągnął swój największy rozkwit – podnieśli oni mury zamkowe o dodatkowe kondygnacje i dobudowali wieżę mieszkalną, adaptując średniowieczną strażnicę do potrzeb rezydencji.
Od strony Plant gmach wygląda jak fragment gotyckiego miasta, przesunięty o kilka stuleci: surowa czerwona cegła, siedem ostrołukowych arkad podcienia, wyżej rząd pięciu wysokich okien. Za tymi oknami jest aula – sala, w której Uniwersytet Jagielloński od blisko stu czterdziestu lat mówi o sobie najgłośniej. Collegium Novum nie jest budynkiem średniowiecznym, choć tak wygląda; jest dziewiętnastowieczną deklaracją ciągłości, postawioną na miejscu, które spłonęło. Ten tekst jest próbą przyjrzenia się jej z bliska: historii gmachu, jego architekturze, wnętrzom i temu, co z niego widać dzisiaj.
Historia: co stało tu wcześniej
Zanim stanął tu gmach uniwersytecki, kwartał między ulicami Gołębią i Jagiellońską zajmowały dwie średniowieczne bursy akademickie. Jerozolimską, zwaną też Bursą Jeruzalem, ufundował w 1454 roku kardynał Zbigniew Oleśnicki; w XVII wieku odnowiła ją fundacja biskupa Jakuba Zadzika. Drugą była Bursa Filozofów, wzniesiona najpewniej na początku XV wieku. Obie spłonęły niemal doszczętnie w pożarze 1841 roku, a pozostałości rozebrano dwa lata później. Pusta parcela w środku dzielnicy uniwersyteckiej czekała ponad trzy dekady.
Pierwsze plany nowego kolegium powstały w 1869 roku, ale droga od koncepcji do wykopów prowadziła przez Wiedeń i budżet monarchii – o subwencję zabiegał między innymi Julian Dunajewski, ówczesny austriacki minister skarbu. Prace budowlane rozpoczęto ostatecznie w 1883 roku, według projektu Feliksa Księżarskiego, pod kierunkiem Antoniego Łuszczkiewicza. Materiały dobierano z rozmysłem: kamień sprowadzano z Dobczyc, Pińczowa i Straconki, cegłę z podgórskiej fabryki Maurycego Barucha. Uroczyste otwarcie odbyło się 14 czerwca 1887 roku. Gmach od początku budził podziw i z czasem zaczęto go nazywać najpiękniejszą neogotycką budowlą Krakowa.
6 listopada 1939 roku
Otwarcie w 1887 roku przeniosło centrum uczelni ze starych kolegiów do nowego gmachu: tutaj urzędowały władze, tutaj prowadzono wykłady, tutaj w auli odbywały się najważniejsze uroczystości. Pięćdziesiąt dwa lata później ta sama przestrzeń posłużyła do zbrodni. Rektor Tadeusz Lehr‑Spławiński, na żądanie SS-Sturmbannführera Brunona Müllera, zwołał pracowników uczelni na wykład o stosunku III Rzeszy i narodowego socjalizmu do nauki i szkolnictwa wyższego. Zebranie wyznaczono na godzinę dwunastą w sali wykładowej nr 66 imienia Mikołaja Kopernika – dziś noszącej numer 56 i imię Józefa Szujskiego.
Zamiast wykładu zebrani usłyszeli, że są aresztowani; gmach otoczyły siły SS, gestapo i policji. Zatrzymano 183 osoby – część źródeł podaje liczbę 184. Byli wśród nich przede wszystkim profesorowie, docenci i pracownicy dydaktyczni Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także naukowcy Akademii Górniczej i Akademii Handlowej, ale również osoby przypadkowo obecne w budynku i na Plantach. Po nocy na Montelupich i etapie w koszarach przy ulicy Mazowieckiej większość wywieziono przez Wrocław do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Kilkunastu z nich nie wróciło – w obozie zmarli między innymi Stanisław Estreicher, Ignacy Chrzanowski i Antoni Hoborski. Akcja weszła do historii jako Sonderaktion Krakau; w tej samej sali upamiętnia ją tablica, a każdego 6 listopada w auli odczytywana jest lista nazwisk aresztowanych.
Powroty do dawnego blasku
Po zamknięciu uniwersytetu przez okupanta gmach opustoszał, a jego wyposażenie częściowo zniszczono i rozproszono. Zaraz po wojnie wrócił do dawnej roli, ale odzyskiwanie pierwotnego wyglądu rozłożyło się na dekady. Systematyczna konserwacja trwa od 1994 roku; zespół auli, rekonstruowany na podstawie zachowanych projektów i fotografii, ukończono w 1999 roku. Największy zakres prac przypadł na rok 2013, przed jubileuszem 650-lecia fundacji uczelni: odnowiono posadzki, hol, przedsionki, główną klatkę schodową i korytarze, wyremontowano portyk, a na dachu zniszczoną miedź z lat 1929–1932 zastąpiono dwubarwnym łupkiem, przywracając oryginalne pokrycie z lat osiemdziesiątych XIX wieku. W 2014 roku odnowiono elewacje, w 2015 rekonstruowano stolarkę okienną. Jubileuszowy witraż odsłonięto 10 stycznia 2014 roku.
Bryła i fasada
Collegium Novum jest jednym z najkonsekwentniejszych dzieł krakowskiego neogotyku w architekturze świeckiej. Gmach zaprojektowano jako dwupiętrowy, na planie zbliżonym do kwadratu, z dwoma niedużymi dziedzińcami wewnętrznymi – stąd wrażenie zwartości, mimo naprawdę dużej kubatury. Ściany są z surowej cegły, detal z kamienia: obramienia okien, gzymsy, sterczyny szczytów, wysoki cokół. Księżarski nie improwizował. Za wzór posłużyły mu budowle szkolne wzniesione kilkanaście lat wcześniej: Akademisches Gymnasium w Wiedniu oraz Kreuzschule w Dreźnie. Neogotyk był tu wyborem programowym – językiem, który miał przypomnieć, że uniwersytet powstał w średniowieczu, choć jego nowa siedziba jest dzieckiem galicyjskiej autonomii.
Fasadę od strony Plant i pierwszej obwodnicy, krakowskiego odpowiednika wiedeńskiego Ringu, akcentuje ryzalit z portykiem arkadowym otwartym siedmioma ostrołukowymi portalami. Powyżej biegnie rząd pięciu wysokich okien auli, sięgającej dwóch kondygnacji. W maswerkowych naczółkach tych okien i nad nimi umieszczono polichromowane tarcze herbowe fundatorów i dobroczyńców uniwersytetu, a w trójkątnym zwieńczeniu szczytu – herb uczelni ze świętym Stanisławem trzymającym tarczę z orłem piastowskim. Heraldyka zaczyna się więc na zewnątrz: czytelnik tej fasady dowiaduje się, kto za uniwersytetem stał, jeszcze zanim przekroczy próg.
Warto patrzeć na gmach dwa razy, w różnym świetle. W dzień cegła jest matowa i ciężka, a kamienny detal wychodzi na pierwszy plan; wieczorem, gdy fronton jest podświetlony, bryła traci masę i zostaje z niej rysunek pionów – ostrołuków, sterczyn, laskowań, które ciągną wzrok ku górze. Zieleń Plant robi resztę: to jedna z niewielu monumentalnych fasad w Krakowie, którą można oglądać z dystansu, spod drzew, bez cofania się w wąską ulicę.
Wnętrza: sień, schody, sklepienie
Za portykiem otwiera się obszerna sień wsparta na masywnych kolumnach, a za nią – najlepszy fragment gmachu, czyli główna klatka schodowa umieszczona między dwoma dziedzińcami. Schody obiega kamienna balustrada o ażurowym, maswerkowym rysunku; nad nimi rozpina się sklepienie kryształowe, czyli odmiana sklepienia żebrowego o załamanych, geometrycznych polach, które łapią światło jak szlif. Ostrołukowe portale, łukowe przejścia i układ sklepień sieni oraz korytarzy przywołują średniowieczne rozwiązania przestrzenne znane między innymi z zamku w Malborku. To cytat, nie falsyfikat – i właśnie dlatego działa: wchodzi się w gmach z 1887 roku z odruchem ściszania głosu.
Aula i jej galeria
Aula uniwersytecka zajmuje pierwsze piętro frontowego skrzydła. Jest to duże, prostokątne pomieszczenie nakryte belkowym stropem kasetonowym wspartym na kroksztynach, pokrytym polichromią w mocnych barwach. Stolarkę i meble zaprojektował Tadeusz Stryjeński. Centrum sali wyznacza katedra rektorska, Cathedra Rectoris, zrekonstruowana w 1946 roku i uzupełniona w 1999; na zapleczku fotela rektora widnieją herby uniwersytetu. Naprzeciw stoją fotele senatorskie i krzesła dziekańskie – ciemne drewno, neogotycki detal, żadnej ozdoby bez funkcji ceremonialnej.
Ściany, obite boazerią, są w istocie galerią malarstwa historycznego. Najbardziej znany obraz to Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem Jana Matejki, ukończony w 1873 roku na czterysetną rocznicę urodzin astronoma. Krakowskie środowisko zakupiło płótno ze składek publicznych i przekazało uniwersytetowi; do Collegium Novum przeniesiono je w 1886 roku, jeszcze przed oficjalnym otwarciem gmachu. W 1939 roku obraz wyjęto z ram i ukryto na parterze, Niemcy jednak odnaleźli go i wywieźli do zajętego gmachu Akademii Górniczej, skąd po wojnie wrócił na miejsce. W 2021 roku pokazano go w londyńskiej National Gallery – jako pierwsze dzieło polskiego malarza w tych salach.
Obok Kopernika wisi drugie płótno Matejki, niedokończony Wpływ Wszechnicy Jagiellońskiej na naukę i kulturę polską, oraz autoportret malarza. Reszta ścian to portrety: trzech rektorów epoki autonomii galicyjskiej – Józefa Dietla, Józefa Szujskiego i Stanisława Tarnowskiego, wizerunki Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełły pędzla Leopolda Löfflera oraz portret królowej Jadwigi Andegaweńskiej namalowany przez Antoniego Piotrowskiego. Fundator, odnowiciele, uczeni – układ jest programowy i czyta się go jak spis treści dziejów uczelni.
Aula przez dziesięciolecia gościła inauguracje roku akademickiego, dziś przeniesione do znacznie obszerniejszego Auditorium Maximum. Nadal jednak odbywają się tu uroczyste posiedzenia Senatu, promocje doktorskie, sesje naukowe i konferencje. Sąsiadująca z aulą sala mieści kolejne portrety rektorów z końca XIX wieku, a korytarze na wszystkich kondygnacjach są gęsto obwieszone tablicami pamiątkowymi. Gmach nie jest muzeum, ale prowadzi własną, ciągłą narrację o tym, kto tu pracował.
Dlaczego ten gmach ma znaczenie
Nazwa Collegium Novum – Nowe Kolegium – była w 1887 roku informacją praktyczną: oto budynek postawiony obok średniowiecznych kolegiów, z miejscem dla rozrastającej się administracji i nowoczesnym na owe czasy zapleczem. Dziś ta sama nazwa brzmi jak żart historii, bo „nowe” kolegium liczy blisko sto czterdzieści lat i samo jest zabytkiem. Gmach stoi w obrębie historycznego centrum Krakowa, wpisanego w 1978 roku na Listę światowego dziedzictwa UNESCO, a od 1994 roku objętego statusem pomnika historii.
Symboliczna waga tego miejsca ma jednak inne źródło niż architektura. Uniwersytet założony w 1364 roku i odnowiony na początku XV wieku dzięki zapisowi królowej Jadwigi oraz staraniom Władysława Jagiełły przetrwał rozbiory, dwie okupacje i kilka porządków politycznych. Collegium Novum jest miejscem, w którym ta ciągłość staje się dosłowna: w tej samej auli wręcza się dyplomy i odczytuje nazwiska profesorów aresztowanych w 1939 roku. Sala nr 56 nie jest wyłącznie punktem na planie budynku – jest argumentem, że idea wolnej nauki okazała się trwalsza od aparatu, który próbował ją zlikwidować.
Gmach pełni też najzwyklejszą funkcję reprezentacyjną. Tutaj przyjmuje się honorowych gości uczelni, wręcza doktoraty honorowe, obraduje Senat. Sylweta widziana z Plant weszła na tyle mocno do ikonografii miasta, że funkcjonuje obok Wawelu i Sukiennic jako skrót myślowy: Kraków akademicki. Mówi się o Collegium Novum jako o sercu uniwersytetu; to metafora, ale wyjątkowo dokładna, bo prawdziwe decyzje o uczelni wciąż zapadają w tych pokojach.
Collegium Novum dzisiaj
Gmach pozostaje główną siedzibą władz Uniwersytetu Jagiellońskiego: mieszczą się tu gabinety rektora i prorektorów, rektorat oraz biura administracji uczelni. Funkcje naukowo-dydaktyczne pełni w ograniczonym zakresie – dysponuje czterema salami konferencyjnymi, wykorzystywanymi na zajęcia, obrony i spotkania. Reszta życia akademickiego przeniosła się do nowszych kampusów, co paradoksalnie chroni ten budynek: mniejszy ruch to mniejsze zużycie zabytkowej substancji.
Ochrona konserwatorska jest tu stanem stałym, nie projektem. Uniwersytet dostosowuje gmach do współczesnych wymogów – instalacji, bezpieczeństwa, dostępności dla osób z niepełnosprawnościami – starając się nie naruszać historycznej tkanki, a kolejne etapy prac współfinansuje Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa. Radykalnej zmiany funkcji nikt nie planuje i trudno ją sobie wyobrazić: budynek zaprojektowano jako siedzibę władz uczelni i nadal robi dokładnie to, do czego go zbudowano. To rzadsze, niż się wydaje.
Jak patrzeć i na co zwrócić uwagę
Collegium Novum nie jest muzeum i na co dzień pracuje jako biurowiec uczelni, więc wejście z ulicy jest ograniczone. Fasadę można natomiast oglądać zawsze i warto wracać do niej w różnych porach roku – z Plant, z ukosa, od strony ulicy Jagiellońskiej. Wnętrza bywają udostępniane przy okazjach: Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego, dni otwartych uczelni, wycieczek z przewodnikiem, konferencji. Jeśli traficie do środka, ceramiczna posadzka holu i widok w górę klatki schodowej są pierwszymi rzeczami, na które warto poświęcić chwilę. Warto odnaleźć cztery rzeczy:
Sklepienie kryształowe nad główną klatką schodową – żebra układają się w geometryczne, załamane pola, które inaczej wyglądają z każdego stopnia; najlepszy moment na zdjęcie to ukośne światło z dziedzińca.
Tarcze herbowe na fasadzie – polichromowane herby fundatorów i dobroczyńców uczelni w naczółkach okien auli, wyżej herb uniwersytetu ze świętym Stanisławem i orłem piastowskim.
Aula uniwersytecka – kasetonowy strop belkowy, meble projektu Tadeusza Stryjeńskiego, katedra rektorska i galeria portretów z Kopernikiem Matejki jako punktem centralnym.
Sala nr 56, dawna 66 imienia Mikołaja Kopernika, dziś imienia Józefa Szujskiego – miejsce aresztowania krakowskich uczonych 6 listopada 1939 roku, z tablicą pamiątkową na ścianie.
Na koniec ciekawostka, która pokazuje, że gmach nie żyje wyłącznie przeszłością. W 2013 roku na Plantach przed Collegium Novum kręcono jedną ze scen tanecznych do bollywoodzkiej produkcji The Rhythm w reżyserii Vivka Kumara – musicalu o miłości dwojga studentów przyjeżdżających na studia do Krakowa; w obsadzie znaleźli się Adeel Chaudhry i Rinil Routh. Neogotycka fasada zagrała tło dla choreografii, dla której zaprojektowano ją najmniej ze wszystkich możliwych zastosowań. To dobra miara siły tego miejsca: przyciąga nie tylko historyków.
Wracam pod tę fasadę regularnie i za każdym razem widzę coś innego – jak układa się światło na cegle, jak zmienia się rysunek maswerków, gdy patrzy się z boku, jak pusty jest podcień o siódmej rano. Adres jest prozaiczny: ulica Gołębia 24. Ale to jeden z tych budynków, w których forma i funkcja od blisko stu czterdziestu lat mówią to samo, a mury pamiętają zarówno uroczystości, jak i najgorszy dzień w dziejach uczelni. Warto stanąć i popatrzeć dłużej niż przez chwilę potrzebną na zdjęcie.
Collegium Novum. The Neo-Gothic Heart of the Jagiellonian University
Seen from the Planty gardens, the building looks like a fragment of a Gothic town shifted forward by a few centuries: bare red brick, seven pointed arches of an arcaded portico, and above them a row of five tall windows. Behind those windows lies the Aula, the hall in which the Jagiellonian University has spoken about itself most loudly for nearly a hundred and forty years. Collegium Novum is not a medieval building, though it looks like one; it is a nineteenth-century declaration of continuity, raised on a site that had burned to the ground. What follows is an attempt to look at that declaration closely – at the building’s history, its architecture, its interiors, and what can still be seen from it today.
History: what stood here before
Before the university building appeared, the block between Gołębia and Jagiellońska streets held two medieval academic halls of residence. The Jerusalem Hall, Bursa Jeruzalem, was founded in 1454 by Cardinal Zbigniew Oleśnicki and refurbished in the seventeenth century thanks to an endowment from Bishop Jakub Zadzik. The second was the Philosophers’ Hall, most probably built in the early fifteenth century. Both burned almost entirely in the fire of 1841, and what remained was demolished two years later. The empty plot in the middle of the university quarter waited more than three decades.
The first plans for a new college were drawn up in 1869, but the road from concept to foundation trench ran through Vienna and the imperial budget; the subsidy was secured with the help of Julian Dunajewski, then Austrian minister of finance. Construction finally began in 1883 to a design by Feliks Księżarski, supervised on site by Antoni Łuszczkiewicz. The materials were chosen deliberately: stone from Dobczyce, Pińczów and Straconka, brick from Maurycy Baruch’s works in Podgórze. The building was formally opened on 14 June 1887, and before long it was being called the finest neo-Gothic structure in Kraków.
6 November 1939
The opening of 1887 moved the centre of the university out of the old colleges and into the new building: the authorities had their offices here, lectures were held here, and the most important ceremonies took place in the Aula. Fifty-two years later the same space was used for a crime. On the demand of SS-Sturmbannführer Bruno Müller, Rector Tadeusz Lehr‑Spławiński summoned the academic staff to a lecture on the attitude of the Third Reich and National Socialism towards learning and higher education. The meeting was set for noon in lecture room 66, then named after Nicolaus Copernicus and today numbered 56 and named after Józef Szujski.
Instead of a lecture, those present were told they were under arrest; the building was surrounded by the SS, the Gestapo and the police. In total 183 people were detained – some sources give 184. Most were professors, associate professors and teaching staff of the Jagiellonian University, along with scholars from the Academy of Mining and the Academy of Commerce, but the group also included people who happened to be in the building or in the Planty. After a night in the Montelupich prison and a stop at the barracks on Mazowiecka Street, the majority were transported via Wrocław to the Sachsenhausen concentration camp. More than a dozen never returned; Stanisław Estreicher, Ignacy Chrzanowski and Antoni Hoborski died there. The operation entered history as Sonderaktion Krakau. A commemorative plaque hangs in the same room, and every 6 November the names of those arrested are read aloud in the Aula.
Returning to former splendour
After the occupiers closed the university the building stood almost empty, and part of its furnishings was destroyed or dispersed. It resumed its role immediately after the war, but recovering its original appearance took decades. Systematic conservation has been under way since 1994; the reconstruction of the Aula, based on surviving designs and photographs, was completed in 1999. The largest programme of works fell in 2013, ahead of the 650th anniversary of the university’s foundation: floors, the entrance hall, the vestibules, the main staircase and the corridors were restored, the portico was rebuilt, and on the roof the badly worn copper laid in 1929–1932 was replaced with two-tone slate, returning the covering used since the 1880s. The elevations were renewed in 2014 and the window joinery reconstructed in 2015. An anniversary stained-glass window was unveiled on 10 January 2014.
Massing and façade
Collegium Novum is among the most disciplined works of Kraków’s secular neo-Gothic. It was designed on two upper floors, on a plan close to a square, with two small internal courtyards – hence the sense of compactness despite a genuinely large volume. The walls are of bare brick, the detail of stone: window surrounds, cornices, gable pinnacles, a high plinth. Księżarski did not improvise. His models were school buildings raised a decade or so earlier: the Akademisches Gymnasium in Vienna and the Kreuzschule in Dresden. The neo-Gothic was a programmatic choice, a language meant to recall that the university began in the Middle Ages, even though its new seat was a child of Galician autonomy.
The façade facing the Planty and the first ring road – Kraków’s answer to the Viennese Ring – is accentuated by a projecting bay with an arcaded portico opening in seven pointed portals. Above runs the row of five tall windows of the Aula, which rises through two storeys. Polychrome heraldic shields of the university’s founders and benefactors are set into the tracery gablets of those windows and above them, and in the triangular finish of the gable stands the university’s own coat of arms: Saint Stanislaus holding a shield with the Piast eagle. The heraldry therefore begins outside; anyone who reads this façade learns who stood behind the university before crossing the threshold.
It is worth looking at the building twice, in different light. By day the brick is matt and heavy and the stone detail comes forward; in the evening, with the front illuminated, the mass dissolves and what remains is a drawing of verticals – arches, pinnacles, mullions – pulling the eye upward. The greenery of the Planty does the rest: this is one of the few monumental façades in Kraków that can be seen from a distance, from under trees, without backing into a narrow street.
Interiors: hall, stairs, vault
Behind the portico opens a wide entrance hall carried on massive columns, and behind that the best part of the building: the main staircase set between the two courtyards. A stone balustrade with an openwork tracery pattern runs alongside the steps, and above them spreads a crystal vault – a variety of rib vault whose folded, geometric fields catch the light like a cut stone. The pointed portals, arched passages and vaulting of the hall and corridors recall medieval spatial solutions known, among other places, from the castle at Malbork. This is quotation rather than forgery, and that is precisely why it works: you enter a building from 1887 with the reflex of lowering your voice.
The Aula and its gallery
The university’s assembly hall occupies the first floor of the front wing. It is a large rectangular room covered by a coffered beam ceiling resting on corbels and painted in strong colours. The joinery and furniture were designed by Tadeusz Stryjeński. The centre of the room is held by the rector’s throne, the Cathedra Rectoris, reconstructed in 1946 and completed in 1999; the university’s arms appear on the back of the rector’s chair. Facing it stand the senators’ and deans’ seats – dark wood, neo-Gothic detail, no ornament without a ceremonial function.
The panelled walls are in effect a gallery of history painting. The best-known work is Jan Matejko’s Astronomer Copernicus, or Conversations with God, completed in 1873 for the four-hundredth anniversary of the astronomer’s birth. Kraków society bought the canvas by public subscription and presented it to the university; it was moved into Collegium Novum in 1886, before the building was formally opened. In 1939 the painting was cut from its frame and hidden on the ground floor, but the Germans found it and took it to the requisitioned Academy of Mining, from where it returned after the war. In 2021 it was shown at the National Gallery in London – the first work by a Polish painter to hang in those rooms.
Beside the Copernicus hangs a second Matejko, the unfinished The Influence of the Jagiellonian University on Polish Learning and Culture, together with the painter’s self-portrait. The remaining walls carry portraits: three rectors of the era of Galician autonomy – Józef Dietl, Józef Szujski and Stanisław Tarnowski – images of Casimir the Great and Władysław Jagiełło by Leopold Löffler, and a portrait of Queen Jadwiga of Anjou by Antoni Piotrowski. Founder, renewers, scholars: the arrangement is programmatic and reads like a table of contents to the university’s past.
For decades the Aula hosted the inauguration of the academic year, now moved to the far larger Auditorium Maximum. Ceremonial sittings of the Senate, doctoral promotions, academic sessions and conferences still take place here. The room adjoining the Aula holds further portraits of rectors from the late nineteenth century, and the corridors on every floor are densely hung with commemorative plaques. The building is not a museum, but it maintains its own continuous account of who worked here.
Why this building matters
In 1887 the name Collegium Novum, the New College, was a practical statement: here was a building put up beside the medieval colleges, with room for a growing administration and, for its day, modern facilities. Today the same name sounds like a joke told by history, because the new college is nearly a hundred and forty years old and is itself a monument. It stands within the historic centre of Kraków, inscribed on the UNESCO World Heritage List in 1978 and designated a Historic Monument of Poland in 1994.
The symbolic weight of the place, however, comes from somewhere other than architecture. A university founded in 1364 and renewed in the early fifteenth century through Queen Jadwiga’s bequest and the efforts of Władysław Jagiełło has outlasted the partitions, two occupations and several political orders. Collegium Novum is where that continuity becomes literal: in the same hall diplomas are handed out and the names of the professors arrested in 1939 are read aloud. Room 56 is not merely a point on a floor plan; it is an argument that the idea of free enquiry proved more durable than the apparatus that tried to end it.
The building also performs the most ordinary of representative duties. Honoured guests are received here, honorary doctorates are conferred, the Senate deliberates. The silhouette seen from the Planty has entered the city’s iconography firmly enough to work, alongside Wawel and the Cloth Hall, as shorthand for academic Kraków. People speak of Collegium Novum as the heart of the university; the metaphor is unusually accurate, because the real decisions about the institution are still taken in these rooms.
Collegium Novum today
The building remains the principal seat of the Jagiellonian University’s authorities: the offices of the rector and vice-rectors, the rector’s office and the university administration. Its teaching role is limited – four conference rooms are used for classes, examinations and meetings. The rest of academic life has moved to newer campuses, which paradoxically protects the building: less traffic means less wear on historic fabric.
Conservation here is a standing condition rather than a project. The university adapts the building to contemporary requirements – services, safety, accessibility for people with disabilities – while trying not to disturb the historic fabric, and successive stages of the work are co-financed by the Social Committee for the Restoration of Kraków’s Monuments. No radical change of function is planned, and it is hard to imagine one: the building was designed as the seat of the university’s authorities and still does exactly what it was built for. That is rarer than it sounds.
How to look, and what to look for
Collegium Novum is not a museum and works day to day as the university’s administrative headquarters, so walking in from the street is restricted. The façade, on the other hand, is always available, and it repays return visits in different seasons – from the Planty, at an angle, from Jagiellońska Street. The interiors are opened on occasion: during the Małopolska Days of Cultural Heritage, university open days, guided tours and conferences. If you do get inside, the ceramic floor of the entrance hall and the view up the stairwell deserve more than a passing glance. Four things are worth finding:
The crystal vault above the main staircase – the ribs fold into geometric fields that look different from every step; oblique light from the courtyard is the moment to photograph it.
The heraldic shields on the façade – polychrome arms of the university’s founders and benefactors in the gablets of the Aula windows, with the university’s own arms above, Saint Stanislaus and the Piast eagle.
The Aula – the coffered beam ceiling, Tadeusz Stryjeński’s furniture, the rector’s throne and the portrait gallery with Matejko’s Copernicus at its centre.
Room 56, formerly room 66 named after Nicolaus Copernicus and today after Józef Szujski – where the scholars of Kraków were arrested on 6 November 1939, with a commemorative plaque on the wall.
One last detail shows that the building does not live in the past alone. In 2013 one of the dance sequences of the Bollywood production The Rhythm, directed by Vivek Kumar, was filmed in the Planty in front of Collegium Novum – a musical about two students who come to Kraków to study, with Adeel Chaudhry and Rinil Routh in the cast. The neo-Gothic façade served as a backdrop for choreography, which is the last use anyone had in mind for it. That is a fair measure of the place: it draws more than historians.
I come back to this façade regularly and each time I see something else – how the light settles on the brick, how the tracery redraws itself when you step to one side, how empty the portico is at seven in the morning. The address is prosaic: 24 Gołębia Street. But this is one of those buildings in which form and function have been saying the same thing for nearly a hundred and forty years, and whose walls remember both the ceremonies and the worst day in the university’s history. It is worth standing still for longer than it takes to make a photograph.
Wchodzi się z ulicy Jagiellońskiej wprost w cień: gotycki portal, potem bruk, arkady na trzech poziomach i studnia pośrodku. Dziedziniec Collegium Maius jest mały, a mimo to trudno go objąć jednym kadrem – światło zmienia się tu co kwadrans, a raz na dwie godziny w ścianie otwierają się okienka zegara. Warto zostać dłużej niż na jedno zdjęcie.
Collegium Maius to najstarszy budynek Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, którego historia sięga początków XV wieku. Choć sam Uniwersytet (jako Akademia Krakowska) został założony w 1364 roku przez króla Kazimierza Wielkiego, po jego śmierci uczelnia podupadła. Do odnowienia doszło w roku 1400 dzięki staraniom królowej Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława Jagiełły – Jadwiga przekazała swoje kosztowności na rzecz uczelni, a Jagiełło wykupił dla Akademii kamienicę na rogu ulic św. Anny i Jagiellońskiej. W kolejnych dekadach XV wieku uczelnia skupowała sąsiednie domy i łączyła je w większy kompleks – tak powstało Collegium Maius z wewnętrznym dziedzińcem otoczonym krużgankami.
W XV i XVI stuleciu Collegium Maius dynamicznie się rozwijało. Po pożarach w 1462 i 1492 r. budynki szybko odbudowano, a odkrycie ukrytego skarbu w murach dało fundusze na budowę reprezentacyjnych schodów oraz arkadowych krużganków (ukończonych w 1493 r.). Collegium Maius mieściło początkowo wydziały teologiczny i sztuk wyzwolonych, później dołączył wydział medycyny. Było nie tylko miejscem wykładów, lecz także domem dla profesorów i studentów – ci ostatni przybywali tu z całej Europy, a Akademia Krakowska słynęła wówczas m.in. z nauk prawa, matematyki i astronomii. W XVI wieku do Collegium Maius dobudowano osobny budynek biblioteki, tworząc nowoczesną jak na owe czasy Librarię, czyli czytelnię.
W kolejnych stuleciach znaczenie gmachu nie malało, choć zmieniały się jego funkcje. Pod koniec XVIII wieku reformy Hugona Kołłątaja zlikwidowały kolegialne życie profesorów w Collegium Maius – większość sal dydaktycznych przeniesiono gdzie indziej, pozostawiając tu głównie bibliotekę i archiwum. W okresie zaborów całość Collegium Maius zaadaptowano na siedzibę Biblioteki Jagiellońskiej, a w latach 1840–1870 przebudowano gmach w stylu neogotyckim: prace prowadził najpierw Karol Kremer, a po jego śmierci, w latach 1864–1870, Hermann Bergmann. W XX wieku budynek odzyskał dawny charakter. Po opuszczeniu gmachu przez Bibliotekę Jagiellońską w 1940 roku możliwa stała się restauracja, którą w latach 1949–1964 kierował profesor Karol Estreicher junior: usunięto neogotyckie naleciałości i przywrócono zabytkowi wygląd sprzed 1840 roku. Samo Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego powołano uchwałą Senatu w 1947 roku, a w 1964, po zakończeniu prac, udostępniono jego ekspozycję w odzyskanych wnętrzach. Od tego czasu Collegium Maius jest jednocześnie zabytkiem i instytucją czynną codziennie.
Architektura: gotycki dziedziniec i krużganki
Collegium Maius jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów późnogotyckiej architektury akademickiej. Budynek powstał z połączenia kilku średniowiecznych kamienic, tworząc kompleks na planie zbliżonym do czworoboku, z wewnętrznym dziedzińcem otoczonym arkadowymi krużgankami. Parter gmachu zdobi gotycki portal wejściowy od strony ulicy Jagiellońskiej, zwieńczony ostrołukiem i misterną kamieniarką – tędy wchodzi się na dziedziniec wyłożony brukiem z kamieni, pośrodku którego znajduje się zabytkowa studnia (jej obecna kamienna obudowa pochodzi z 1517 r.).
Arkadowy dziedziniec z krużgankami to serce Collegium Maius. Wsparty na profilowanych kamiennych kolumnach ganek otacza wszystkie skrzydła budowli. Krużganki nakryte są tzw. sklepieniem kryształowym – rodzajem dekoracyjnego sklepienia późnogotyckiego, które nadaje podcieniom lekkości i elegancji. Na pierwszy poziom krużganków prowadzą dwie symetryczne klatki schodowe zwane schodami profesorskimi, dodane pod koniec XV wieku dla wygody wykładowców. Uwagę zwraca także piękny wykusz (erker) wystający z fasady od strony dziedzińca – to pozostałość dawnej Izby Wspólnej (Stuby Communis), dostawiona ok. 1439 roku prawdopodobnie na wzór podobnego wykusza w praskim Carolinum. Całość zabudowań Collegium Maius – ceglane mury, ostrołukowe okna, sterczynowe szczyty dachów – emanuje surowym urokiem stylu gotyckiego. Jednocześnie w harmonijnej kompozycji dziedzińca widać wpływy renesansowe i zagraniczne inspiracje: rozwiązania znane z praskiego Carolinum powtarzają się tu w detalu, przede wszystkim w kształcie wykusza.
Wnętrza i dzieła sztuki: od Librarii po grający zegar
W zabytkowych wnętrzach Collegium Maius kryje się bogactwo historycznych sal, mebli i dzieł sztuki. Parter budynku zajmowały niegdyś tzw. lektoria – długie, nisko sklepione sale wykładowe nazwane imionami starożytnych uczonych (m.in. Sokratesa, Galena, Pitagorasa). Do dziś przetrwały ich nazwy oraz układ wejść bezpośrednio z dziedzińca – tak aby studenci wchodzący i wychodzący nie przeszkadzali sobie nawzajem podczas zajęć. Na piętrze ulokowano reprezentacyjne i najcenniejsze pomieszczenia. Już w XV wieku funkcjonowała tam Stuba Communis – Izba Wspólna profesorów, służąca za jadalnię i miejsce zebrań. Do dziś zachował się w niej drewniany strop oraz gotycki wykusz z oknem, a także system średniowiecznego ogrzewania w ścianach, który zapewniał ciepło biesiadującym uczonym. Obok znajdowała się niewielka kuchnia (dodana ok. 1508 r.) oraz pomieszczenie skarbca i archiwum. Równie mocne wrażenie robi Libraria, biblioteka Collegium Maius. Wznoszono ją od 1519 roku, a prace ciągnęły się do około 1540; wnętrze nakryto późnogotyckim sklepieniem sieciowym i urządzono jako czytelnię – nowoczesną w ówczesnej mierze, bo z osobną salą przeznaczoną wyłącznie do lektury.
Centralne miejsce na pierwszym piętrze zajmuje Aula Jagiellońska (dawniej Lectorium Superius lub Aula Wielka) – przestronna sala ze sklepionym stropem, mieszcząca niegdyś wykłady teologów i uroczystości uniwersyteckie. Aula została powiększona na początku XVI w. i wyposażona w okazałą katedrę mówcy, ławy dla słuchaczy oraz świeczniki, co umożliwiało prowadzenie obrad po zmroku. Do Auli wiodą monumentalne schody rektorskie, którymi profesorowie i dostojnicy mogli wprost z dziedzińca udać się na piętro. Na parterze znajduje się kaplica św. Jana Kantego, urządzona w pomieszczeniu, które zajmował ten XV-wieczny profesor Akademii Krakowskiej. W ścianie wmurowano oryginalną tablicę fundacyjną Bursy Jerozolimskiej z 1453 roku.
Wiele oryginalnych sprzętów i detali przetrwało wieki w tych wnętrzach lub zostało z pietyzmem zrekonstruowanych. Na dziedzińcu podziwiać można zdobioną kamienną studnię z daszkiem, a nad bramą wejściową od ulicy – gotycki portal znany jako Porta Aurea, czyli Złota Brama do Librarii. Ocalały również ślady dawnych mieszkań profesorskich: do dziś w krużgankach widoczne są drzwi prowadzące do niegdysiejszych kwater wykładowców teologii (które istniały tu do końca XVIII w.). Collegium Maius jako całość jest zatem nie tylko budowlą, ale też dziełem sztuki – zabytkiem, w którym architektura łączy się z wystrojem wnętrz, tworząc autentyczną atmosferę średniowiecznego kolegium.
Osobno wypada wspomnieć grający zegar z ruchomymi figurami. Choć wygląda na starodawny, jest konstrukcją współczesną, uruchomioną 30 września 2000 roku – czwartym z kolei zegarem w dziejach Collegium Maius, po mechanizmie, który odmierzał czas wykładów zapewne już przed 1465 rokiem. Codziennie o godzinach 9:00, 11:00, 13:00, 15:00 i 17:00 system komputerowy uruchamia melodię – fragment muzyki dworskiej z tabulatury Jana z Lublina, datowanej na połowę XVI wieku, oraz instrumentalną wersję pieśni Gaudeamus igitur – a w okienkach nad dziedzińcem rusza pochód figur. Idą kolejno: pedel z buławą, królowa Jadwiga i król Władysław Jagiełło, św. Jan z Kęt, Hugon Kołłątaj oraz rektor Stanisław ze Skalbmierza. Pokaz trwa krótko, a przyciąga tłum: kilka minut przed godziną dziedziniec sam z siebie porządkuje się w półkole zwróconych ku górze twarzy i obiektywów.
Znaczenie kulturowe i edukacyjne
Collegium Maius to nie tylko zabytek architektury, ale przede wszystkim symbol polskiej tradycji akademickiej. Jako najstarszy zachowany budynek uniwersytecki w Polsce (i jeden z najstarszych w tej części Europy) stanowi materialne świadectwo ciągłości rozwoju nauki i szkolnictwa wyższego. Mury Collegium Maius pamiętają czasy, gdy Kraków był intelektualną stolicą tej części kontynentu – to tutaj w XV–XVI wieku ściągali studenci i uczeni z wielu krajów, współtworząc renesansową Republikę Uczonych. Najbardziej znanym z krakowskich studentów pozostaje Mikołaj Kopernik. Przyszły twórca teorii heliocentrycznej studiował w Akademii Krakowskiej w latach 1491–1495 – nie kończąc studiów stopniem – i najprawdopodobniej uczył się w salach Collegium Maius, w środowisku, które słynęło wówczas z astronomii i matematyki. Kraków nie stworzył jego teorii, ale dał mu warsztat: tablice, instrumenty i nauczycieli umiejących z nich korzystać.
W kolejnych wiekach Collegium Maius nadal odgrywało ważną rolę w życiu kulturalnym i edukacyjnym Polski. W XIX stuleciu, po okresie zaborów, Uniwersytet Jagielloński (nazwany tak oficjalnie od 1817 r. na cześć Jagiellonów) stał się ostoją polskości – do Krakowa przybywali młodzi ludzie ze wszystkich rozbiorowych prowincji, by móc studiować w ojczystym języku. Collegium Maius wtedy mieściło bibliotekę i służyło społeczności akademickiej, a jego obecność przypominała o chwalebnej przeszłości. W XX wieku przez mury uczelni przeszli m.in. przyszła noblistka Wisława Szymborska, pisarz Ivo Andrić, studiujący w Krakowie w 1914 roku, oraz Karol Wojtyła – późniejszy papież Jan Paweł II, który jako student polonistyki debiutował w 1939 roku jako aktor właśnie na dziedzińcu Collegium Maius. Dziś Collegium Maius jest żywym pomnikiem tej historii – jako muzeum i miejsce wydarzeń kulturalnych uczy kolejne pokolenia o bogactwie polskiego dziedzictwa naukowego.
Collegium Maius czyta się także jako zapis przemian stylów architektonicznych (od gotyku, przez akcenty renesansowe, po XIX-wieczną neogotycką ingerencję i powojenną restaurację). Jako muzeum gromadzi i eksponuje materialne pamiątki po wielu epokach – średniowieczne rękopisy, instrumenty naukowe, portrety profesorów, insygnia rektorskie – stanowiąc skarbnicę wiedzy o historii edukacji i kultury intelektualnej w Polsce. Dla świata Collegium Maius jest natomiast symbolem długiej tradycji akademickiej Europy Środkowej. Wraz z uniwersytetami Pragi, Bolonii czy Padwy pokazuje, że już w średniowieczu istniały tu prężne ośrodki nauki. Obecnie budynek ten, wpisany do rejestru zabytków, odwiedzają goście z całego globu – uczeni, turyści, miłośnicy historii – czerpiąc inspirację z miejsca, gdzie od ponad 600 lat rozbrzmiewa Plus ratio quam vis (Rozum przed siłą) – motto krakowskiej Alma Mater.
Legendy, ciekawostki i podania
Tak wiekowy gmach, jak Collegium Maius, obrośnięty jest licznymi opowieściami i anegdotami. Jedna z legend głosi, że w podziemiach Collegium ukryte są bezcenne skarby ze Świątyni Jerozolimskiej, rzekomo przywiezione do Krakowa w średniowieczu przez miejscowych Żydów. Fragmenty dawnej synagogi miały zostać wmurowane w fundamenty budynku, a przechowywane artefakty miały dawać temu miejscu „tajemną moc” – opowieść ta pełna jest ezoterycznych wątków i pozostaje miejską legendą, pobudzającą wyobraźnię odkrywców tajemnic. Lepiej osadzone w źródłach są natomiast opowieści o alchemii i wiedzy tajemnej. Uniwersyteckie annały odnotowują pod koniec XVI wieku przypadki praktyk magicznych na Akademii, a pamięć o nich splotła się z wizytami znanych adeptów okultyzmu: w 1584 roku przebywał w Krakowie angielski alchemik John Dee, a także pojawić się miał legendarny doktor Faust oraz jego polski odpowiednik, czarnoksiężnik mistrz Twardowski. Choć brzmi to nieprawdopodobnie, krakowskie podania opowiadają, że ci uczeni-magicy zgłębiali tajniki wiedzy tajemnej właśnie w Collegium Maius, korzystając z tolerancyjnej atmosfery dawnej Akademii.
Collegium Maius ma też swoją opowieść o pierwszej studentce. W średniowieczu kobiety nie mogły studiować na uniwersytecie, jednak legenda o Nawojce mówi, że około XV wieku pewna odważna dziewczyna przebrana za chłopca została studentem Akademii Krakowskiej. Przez długi czas udawało jej się pobierać nauki wśród nieświadomych niczego kolegów, nim prawda wyszła na jaw. Choć brak dowodów na historyczność Nawojki, opowieść ta od pokoleń rozpala wyobraźnię i symbolicznie przypomina o dążeniu kobiet do wiedzy.
Wiele ciekawostek wiąże się z samym życiem codziennym dawnych żaków i profesorów w Collegium Maius. Na parterze mieścił się karcer, czyli studencki areszt, gdzie zamykano żaków za rozmaite wybryki – kolegium miało własną jurysdykcję nad swoimi mieszkańcami i korzystało z niej bez skrupułów. Uniwersytecka tradycja przekazuje też epizod z drugiej połowy XVI wieku, gdy uczelnia wykupiła pobliski… browar. Karczma warzelnicza granicząca z Collegium zatruwała życie żakom hałasem i nieczystościami, a na domiar złego jej właściciel chciał nadbudować piętro, które zasłoniłoby światło w uniwersyteckich salach. Rektorzy postanowili więc pozbyć się kłopotu u źródła i odkupili kłopotliwy przybytek, przekształcając go w spokojniejsze sąsiedztwo. Kolegium było więc nie tylko miejscem nauki, lecz także zwykłym sąsiadem w gęsto zabudowanym mieście – z hałasem, sporami o dostęp do światła i rachunkami do zapłacenia.
Skarby i atrakcje dostępne dla zwiedzających
Dziś Collegium Maius pełni rolę Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, udostępniając zwiedzającym swoje zabytkowe wnętrza i bezcenne zbiory. Na dziedziniec wchodzi się bez biletu; godziny otwarcia bywają korygowane sezonowo, warto więc sprawdzić je przed wizytą na stronie muzeum. W wymienionych wyżej porach odbywa się tam pokaz grającego zegara. Głównym punktem programu jest jednak zwiedzanie wnętrz muzealnych (indywidualnie lub z przewodnikiem). W zabytkowych salach zachowano autentyczne wyposażenie oraz zaaranżowano ekspozycje tematyczne, dzięki czemu spacer po Collegium Maius staje się podróżą w czasie.
W ramach muzeum zobaczyć można m.in.:
Librarię – dawną bibliotekę z pięknym sklepieniem i galerią starych książek oraz globusów. Prowadzi do niej słynna Porta Aurea (Złota Brama), czyli gotyckie drzwi ozdobione bogatą dekoracją kamienną. W środku zgromadzono starodruki i rękopisy, a także antyczne meble biblioteczne.
Stubę Communis – salę jadalną profesorów z oryginalnym dębowym stropem i długimi stołami. Ustawione są tam ławy, przy których profesorowie spożywali posiłki, oraz pulpit lektora, z którego odczytywano teksty podczas wspólnych obiadów. Wykusz Stuby zdobi z zewnątrz fasadę dziedzińca.
Aulę Jagiellońską – reprezentacyjną salę ze zbiorami dawnego malarstwa portretowego. Ozdobą Auli są portrety królów i profesorów, a także oryginalne insygnia rektorskie (berła, łańcuchy) używane do dziś w czasie uniwersyteckich ceremonii.
Pokoje profesorskie – kameralne pomieszczenia mieszkalne dawnych uczonych, zachowane z historycznym wystrojem. Prezentują one, w jakich warunkach żyli i pracowali profesorowie – zobaczymy tam zabytkowe ławy, skrzynie, kominki i przyrządy codziennego użytku z minionych epok.
Skarbiec – miejsce przechowywania najcenniejszych pamiątek Uniwersytetu. W skarbcu prezentowane są oryginalne dokumenty, stare pieczęcie, a także klejnoty i precjoza ofiarowane uczelni na przestrzeni wieków.
Skarbiec Kopernika – specjalna sala poświęcona astronomicznym tradycjom Akademii Krakowskiej. Obejrzeć tam można unikatowy zbiór przyrządów astronomicznych z końca XV wieku, które podarował uczelni Marcin Bylica z Olkusza (nadworny astrolog króla Węgier). Wśród nich są astrolabium wykonane w Kordobie w XI wieku oraz trzy instrumenty wyszłe z warsztatu Hansa Dorna: astrolabium planisferyczne, torquetum i globus nieba. Co ciekawe, te właśnie instrumenty przybyły do Krakowa w 1493 roku – akurat w czasie, gdy młody Mikołaj Kopernik studiował na tej uczelni, zatem istnieje duże prawdopodobieństwo, że sam przyszły astronom oglądał te przyrządy i uczył się na nich.
Sala Zegarowa – prezentująca zabytkowe mechanizmy zegarowe i przyrządy pomiaru czasu. Są tam dawne mechanizmy uniwersyteckie oraz zegary słoneczne, w tym renesansowe egzemplarze norymberskie.
Sale z globusami – dział kartograficzny muzeum, którego najcenniejszym eksponatem jest słynny Globus Jagielloński. To niewielki, pozłacany globus datowany na lata 1510–1511 – prawdopodobnie najstarszy zachowany globus z nazwą Ameryki, choć sam kontynent umieszczono na nim nie tam, gdzie należy. Kula z pozłacanej blachy miedzianej stanowi część zegara ze sferą armilarną i została wygrawerowana mapą świata, na której widnieje nazwa America (w formie łacińskiej sentencji America noviter reperta, czyli „Ameryka nowo odkryta”). Globus ten należał do zbiorów Akademii Krakowskiej co najmniej od XVII wieku – ofiarował go uczelni profesor Jan Brożek – i uchodzi dziś za jeden z najstarszych zachowanych globusów z zaznaczeniem Nowego Świata. Obok niego oglądać można wiele innych dawnych globusów ziemi i nieba, używanych niegdyś do celów naukowych.
Galeria instrumentów naukowych – rozproszona po różnych salach wystawa dawnych przyrządów laboratoryjnych. Na trasie zwiedzania zobaczymy m.in. historyczne mikroskopy, lunety, czyli dawne teleskopy soczewkowe, pomoce do doświadczeń fizycznych oraz wyposażenie dawnych pracowni chemicznych. Są tu także pamiątki po pionierach nauki na UJ – np. aparatura używana przez Karola Olszewskiego i Zygmunta Wróblewskiego do skroplenia tlenu w 1883 r. (w Sali Fizyki) czy stare mapy i atlasy geograficzne w Sali Kartografii.
Galeria pamiątek i darów – Collegium Maius pełni rolę swoistego panteonu sław Uniwersytetu, gromadząc także nowsze pamiątki przekazane przez wybitnych absolwentów. Wśród eksponatów znajduje się m.in. statuetka Oscara podarowana przez reżysera Andrzeja Wajdę, medal Nagrody Nobla ofiarowany przez poetkę Wisławę Szymborską, a nawet złoty medal olimpijski mistrza chodu sportowego Roberta Korzeniowskiego. Te współczesne trofea są prezentowane obok wiekowych insygniów i artefaktów, symbolicznie łącząc historię ze współczesnością i pokazując ciągłość osiągnięć społeczności uniwersyteckiej.
Zwiedzanie muzeum odbywa się w zorganizowanych turach, co pozwala na wejście do najcenniejszych pomieszczeń z przewodnikiem. Oprócz ekspozycji stałej Collegium Maius oferuje również wystawy czasowe, często o tematyce związanej z dziejami nauki i kultury akademickiej. Dla gości przygotowano ponadto sklepik (Stoisko UJ) z pamiątkami i publikacjami oraz kawiarnię „U Pęcherza” w jednej z piwnic – nazwaną od rodziny Pęcherzów z Rzeszotar, od której w 1400 roku odkupiono narożną kamienicę. Dostępny jest także Ogród Profesorski na tyłach gmachu, dawne miejsce odpoczynku kadry, otwierany dla zwiedzających w sezonie. Nawet krótki postój na dziedzińcu daje więc coś więcej niż zdjęcie: dystans, w którym słychać, jak stary budynek nadal organizuje sobie dzień.
Collegium Maius dziś – żywe muzeum i centrum inicjatyw
Dziś Collegium Maius pełni podwójną rolę: jest jednocześnie zabytkiem z ekspozycją muzealną i czynną częścią Uniwersytetu Jagiellońskiego. W odnowionych gotyckich salach nadal odbywają się niektóre uroczystości akademickie najwyższej rangi. W Librarii obraduje Senat UJ, a Aula Jagiellońska pozostaje miejscem uroczystości habilitacyjnych i nadawania doktoratów honorowych. Wnętrza, w których toczyło się kiedyś codzienne życie uczonych, wciąż pracują – tyle że dla habilitacji, konferencji i wizyt oficjalnych gości.
Jako Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius prowadzi rozbudowaną działalność edukacyjną i kulturalną. Organizowane są lekcje muzealne dla młodzieży szkolnej, warsztaty tematyczne oraz wykłady popularyzatorskie, które przybliżają historię nauki szerszej publiczności. Dla rodzin z dziećmi przygotowano specjalny program „Maius dla dzieci”, w ramach którego najmłodsi mogą brać udział w grach i zabawach edukacyjnych na terenie muzeum. Co roku Collegium Maius uczestniczy w krakowskiej Nocy Muzeów, udostępniając nocnym markom swoje skarby w wyjątkowej atmosferze. Muzeum organizuje też konkursy wiedzy o dziejach uczelni oraz wydarzenia artystyczne – koncerty, wernisaże i spotkania, podkreślające związek nauki ze sztuką.
Collegium Maius dba także o ciągłość badań nad własnymi zbiorami i historią. Przy muzeum działa zespół naukowców dokumentujących dzieje uniwersytetu oraz konserwatorów pieczołowicie odnawiających zabytkowe eksponaty. Publikowane jest czasopismo „Opuscula Musealia”, gdzie ukazują się artykuły z zakresu historii nauki, muzeologii i konserwacji zabytków – stanowi to platformę wymiany wiedzy z innymi ośrodkami akademickimi. Od 2000 roku działa tu interaktywna wystawa „Nauki dawne i niedawne”, oparta na najbogatszej w Polsce kolekcji historycznych przyrządów naukowych i uznawana za najdłużej funkcjonujące małe centrum nauki w kraju. Muzeum konsekwentnie pracuje też nad dostępnością: dla osób niewidomych przygotowano dotykową adaptację medalu Nagrody Nobla, opracowaną z Fundacją Wisławy Szymborskiej i zaakceptowaną przez Komitet Noblowski.
W planach Collegium Maius pozostaje dalsze wzbogacanie kolekcji oraz poszerzanie oferty dla zwiedzających. Muzeum aktywnie pozyskuje nowe eksponaty związane z historią UJ – czy to poprzez dary od absolwentów, czy zakupy cennych obiektów na aukcjach. Rozważane jest szersze wykorzystanie narzędzi cyfrowych – aplikacji mobilnych i przewodników wirtualnych – aby dotrzeć do młodszej publiczności. Dzięki połączeniu tradycji z nowoczesnością Collegium Maius nadal pełni swoją misję: chroni dziedzictwo polskiej nauki i udostępnia je światu, inspirując kolejne pokolenia. W sercu Krakowa, za gotyckim portalem i pod arkadami starego dziedzińca, żyje opowieść o minionych wiekach wiedzy – opowieść, która trwa i rozwija się także dziś.
Źródła
Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius – oficjalna strona: informacje historyczne, architektoniczne i opis grającego zegara.
Karnet Kraków (krakowculture.pl) – artykuł „Collegium Maius i Uniwersytet Jagielloński” (kompendium wiedzy o historii i zbiorach Collegium Maius).
A. Chwalba, „Collegium Maius” – cyt. za serwisem Dzieje.pl (tekst z okazji 60-lecia Muzeum UJ).
Medievalheritage.eu – opis „Kraków – Collegium Maius” (szczegółowa historia budowy, rozbudowy i funkcji budynku).
Polska Organizacja Turystyczna (Polen.travel) – informacja turystyczna o Collegium Maius (najważniejsze fakty, m.in. o Koperniku i globusie).
Wikipedia (pl) – hasła: „Globus Jagielloński” oraz „Collegium Maius” (uzupełnienie danych o zabytkach i kolekcji muzealnej).
Collegium Maius – the Oldest Building of the Jagiellonian University
You step off Jagiellońska Street straight into shade: a Gothic portal, then cobblestones, arcades on three levels and a well in the middle. The courtyard of Collegium Maius is small, and still hard to fit into a single frame – the light shifts every quarter of an hour, and twice every two hours small shutters open in the wall and a clock begins to play. It rewards staying longer than one photograph.
A building that grew house by house
Collegium Maius is the oldest building of the Jagiellonian University in Kraków, and its story begins at the turn of the fifteenth century. The university itself was founded earlier, in 1364, by King Casimir the Great, but after his death it declined. Its renewal came in 1400: Queen Jadwiga left her jewels to the school, and Władysław Jagiełło used the bequest to buy a corner house at Jagiellońska and św. Anny streets from the Pęcherz family. Over the following decades the university bought up neighbouring houses one by one and joined them together. Collegium Maius is, quite literally, several medieval townhouses that learned to live under one roof.
Two fires, in 1462 and 1492, forced a rebuilding that gave the complex the shape it still has: a courtyard enclosed by arcaded cloisters, with the professorial staircase leading up to the first-floor gallery. The ground floor held the lectoria, long low rooms for teaching. Above them were the rooms that mattered most – the Common Room, the treasury, the theologians’ lecture hall, and the professors’ own apartments. From 1519 a separate library, the Libraria, was raised alongside them; work on it continued until about 1540.
The eighteenth-century reforms of Hugon Kołłątaj ended collegiate life here, and under the partitions the whole building was converted into the seat of the Jagiellonian Library. Between 1840 and 1870 it was rebuilt in the neo-Gothic style, first under Karol Kremer and, after his death, under Hermann Bergmann from 1864. Only when the Library moved out in 1940 did restoration become possible: from 1949 to 1964 Professor Karol Estreicher junior led the work that stripped away the neo-Gothic additions and returned the building to its pre-1840 appearance. The University Museum had been established by a Senate resolution in 1947; in 1964 its displays opened in the recovered interiors.
Architecture: the courtyard does the work
The courtyard is the whole argument of the building. A gallery carried on profiled stone columns runs around all four wings, and the cloisters are covered with what is called a crystal vault – a decorative late-Gothic solution that keeps the arcades light instead of heavy. Two symmetrical staircases, added at the end of the fifteenth century, take you up to the gallery; they were built for the convenience of lecturers who lived on the floor above.
The detail worth looking for is the bay window projecting into the courtyard. It survives from the Common Room, was added around 1439, and repeats a solution known from the Carolinum in Prague. Inside it once stood the reading desk used during meals. Outside, seen from the cobbles, it breaks the wall exactly where the eye needs something to rest on – which is why almost every photograph of this courtyard ends up containing it.
Brick walls, pointed windows, stepped gables: the vocabulary is Gothic and severe. What softens it is proportion. The courtyard is too small for grandeur, so it works by intimacy instead, and the arcades give it a rhythm that changes completely depending on where the sun is.
Interiors: from the Libraria to the chiming clock
The ground-floor lectoria were named after ancient scholars – Socrates, Galen, Pythagoras – and each opened directly onto the courtyard so that students entering and leaving would not disturb a lecture in progress. Upstairs the rooms become ceremonial. The Stuba Communis, the professors’ Common Room, took shape around the middle of the fifteenth century: three oak tables set in a horseshoe, seating by seniority, and the youngest professor reading aloud from Scripture during meals, monastery fashion. The room also had one of the building’s first heating systems, pipes set into the thickness of the walls.
The Libraria, raised from 1519 and finished around 1540, is entered through the gilded Gothic portal known as the Porta Aurea. Its late-Gothic net vault is the finest ceiling in the building. Next door, the Aula Jagiellońska – once the Lectorium Superius – was the theologians’ lecture hall and the setting for university ceremonies; it was enlarged early in the sixteenth century and fitted with a speaker’s chair, benches and candlesticks, which meant business could continue after dark. On the ground floor, the chapel of St John Cantius occupies the room the fifteenth-century professor actually lived in, with the original 1453 foundation plaque of the Jerusalem Hostel set into the wall.
Then there is the clock. It looks ancient and is not: the present mechanism was started on 30 September 2000, the fourth clock in the building’s history, following a medieval one that was already marking out lecture hours before 1465. Five times a day – at 9, 11, 13, 15 and 17 – a computer releases a fragment of court music from the Jan of Lublin tablature, dated to the mid-sixteenth century, together with an instrumental Gaudeamus igitur. Then the shutters open and the figures come out: the beadle with his mace, Queen Jadwiga and King Władysław Jagiełło, St John Cantius, Hugon Kołłątaj, and Rector Stanisław of Skalbmierz. The show is short. The crowd assembles itself into a half-circle of upturned faces several minutes before the hour.
Why it matters
Collegium Maius is the oldest surviving university building in Poland, and one of the oldest in this part of Europe. That is a fact about masonry, but it stands for something less tangible: continuity. In the fifteenth and sixteenth centuries students and scholars came here from across the continent, and Kraków briefly held a place in the European republic of letters that it would not hold again for a long time.
The best-known of those students is Nicolaus Copernicus, who studied at the Kraków Academy between 1491 and 1495 without taking a degree, most probably in these rooms. It is worth being precise about what that means. Kraków did not produce the heliocentric theory. It gave him a workshop: tables, instruments, and teachers who knew how to use them. The instruments are still in the building.
As a museum, the collection reads across epochs – medieval manuscripts, scientific instruments, professorial portraits, rectorial insignia – and the building itself records the shifts in taste that passed over it: Gothic, Renaissance accents, a nineteenth-century neo-Gothic intervention, a post-war restoration that undid it. Above the whole arrangement sits the university’s motto, Plus ratio quam vis: reason before force.
Legends and curiosities
A building this old collects stories. One legend places treasures from the Temple in Jerusalem in the cellars, brought to Kraków in the Middle Ages, with fragments of an old synagogue built into the foundations and artefacts lending the site a hidden power. It is a city legend and nothing more, but a durable one.
Better anchored in the records are the tales of alchemy. University annals note cases of magical practice at the Academy late in the sixteenth century, and the memory of them became entangled with the visits of famous occultists: the English alchemist John Dee was in Kraków in 1584, and local tradition adds Doctor Faustus and his Polish counterpart, Master Twardowski. What the sources support is the atmosphere, not the séances.
There is also Nawojka, the first woman student – a girl who is said to have disguised herself as a boy in the fifteenth century and studied undetected until the truth came out. No evidence supports her existence. The story has outlived several centuries of institutions that would not admit women, which is presumably why it is still told.
Daily life left blunter traces. The ground floor held a student lock-up: the college had jurisdiction over its residents and used it. University tradition also preserves an episode from the later sixteenth century, when the school bought out a neighbouring brewery. The brewhouse was noisy and filthy, and its owner wanted to add a storey that would have taken the light from the lecture rooms. The rectors removed the problem by purchase. A college, it turns out, is also just a neighbour with a light dispute and a bill to settle.
What visitors see
Entry to the courtyard is free; opening hours are adjusted seasonally, so they are worth checking on the museum’s website before a visit. The clock plays at the hours listed above. The interiors are seen on a timed route, individually or with a guide, and the rooms have kept their furnishings rather than being redressed as displays. The main stops are:
The Libraria – the former library under its net vault, entered through the Porta Aurea, with early printed books, manuscripts and old library furniture.
The Stuba Communis – the professors’ refectory, with its oak ceiling, the tables set in a horseshoe, and the lector’s desk used during meals. Its bay window is the one that shapes the courtyard façade.
The Aula Jagiellońska – the ceremonial hall, hung with portraits of kings and professors, and holding rectorial insignia still carried at university ceremonies.
The professors’ rooms – small living quarters kept in period arrangement: benches, chests, stoves and the ordinary equipment of a scholar’s day.
The treasuries – founding documents, seals, and objects given to the university across the centuries, including the sceptre traditionally associated with Queen Jadwiga.
The Copernicus room – astronomical instruments from the end of the fifteenth century, bequeathed in 1493 by Marcin Bylica of Olkusz, court astrologer to the king of Hungary: an astrolabe made in Cordoba in the eleventh century, and a planispheric astrolabe, torquetum and celestial globe from the workshop of Hans Dorn. They reached Kraków while Copernicus was studying here.
The clock room – historic movements and instruments for measuring time, including Renaissance Nuremberg sundials.
The globes – the cartographic collection, centred on the Jagiellonian Globe of 1510–1511. Its gilded copper sphere forms part of a clock with an armillary sphere, and the engraved map carries the inscription America noviter reperta – America newly discovered. It is probably the oldest surviving globe to name the continent, although it puts it in the wrong place.
Scientific instruments – microscopes, refracting telescopes, physics demonstration apparatus and old chemical equipment, distributed across several rooms, together with the apparatus used by Karol Olszewski and Zygmunt Wróblewski to liquefy oxygen in 1883.
Gifts and mementoes – Andrzej Wajda’s Oscar, the Nobel medal given by Wisława Szymborska, and Robert Korzeniowski’s Olympic gold, shown alongside objects four centuries older.
There is a museum shop, a café in one of the cellars named after the Pęcherz family who sold the corner house in 1400, and the Professors’ Garden behind the building, open in season.
Collegium Maius today
The building has two lives at once: a monument with a museum inside it, and a working part of the Jagiellonian University. The Senate sits in the Libraria; the Aula Jagiellońska hosts habilitation ceremonies and honorary doctorates. The rooms where scholars once ate and argued are still in use, only now for conferences and official guests.
As a museum it teaches. There are museum lessons for schools, thematic workshops, popular lectures, a programme for families with children, and an annual opening for Kraków’s Night of Museums. Its interactive exhibition of historic scientific instruments has been running since 2000 and is described as the longest-operating small science centre in Poland. Accessibility is treated as ongoing work rather than a finished project: for blind visitors the museum prepared a tactile adaptation of the Nobel medal, developed with the Wisława Szymborska Foundation and approved by the Nobel Committee.
Research continues alongside the displays, documented in the museum’s journal Opuscula Musealia, and the collection still grows through gifts and acquisitions. Behind the Gothic portal, under the arcades of a small courtyard, the building keeps doing what it was built to do – which is why it is worth looking at twice.
Sources
Both language versions draw on the same material, listed under “Źródła” above: the official pages of the Jagiellonian University Museum, the Karnet Kraków city culture service, medievalheritage.eu, Polish Tourism Organisation materials, and Polish Wikipedia entries on Collegium Maius and the Jagiellonian Globe.
Zamek Pieskowa Skała to malowniczo położona warownia w północnej części Ojcowskiego Parku Narodowego, na wysokim skalnym cyplu nad Doliną Prądnika. Leży na terenie wsi Sułoszowa, ok. 30 km od Krakowa, przy dawnym szlaku handlowym z Krakowa na Śląsk. Zamek ten uważany jest za jedną z pereł polskiego renesansu – zachował renesansowy charakter rezydencji, ale widoczne są w nim także elementy średniowieczne i późniejsze przebudowy. Dzięki bogatej historii i wyjątkowej architekturze stanowi ważną część polskiego dziedzictwa kulturowego, a obecnie mieści muzeum będące oddziałem Zamku Królewskiego na Wawelu.
Oakville is a picturesque town on the shores of Lake Ontario, nestled between the bustling cities of Toronto and Hamilton. Despite its proximity to urban centers, Oakville has cultivated a character all its own – a blend of rich history, cultural vibrancy, and natural beauty. With tree-lined streets, a lively waterfront, and a reputation as one of Canada’s most livable communities, Oakville offers general readers and visitors a story that spans from Indigenous heritage and shipbuilding roots to modern suburban charm. Short paragraphs, clear headings, and engaging details below will guide you through Oakville’s landscapes, history, culture, and curiosities.
Lakeside Location and Natural Landscape
Oakville’s geography is defined by water. The town sits along the north shore of Lake Ontario, granting it expansive lake views and a temperate lakeside climate. Two creeks cut through the landscape – Sixteen Mile Creek in the town’s center and Bronte Creek at the western edge – carving out deep valleys and nurturing rich ecosystems. These waterways once drew Indigenous Mississaugas to the area and later powered early mills. Today they form scenic backdrops for parks and trails, from the ravine trails of Lion’s Valley Park along Sixteen Mile Creek to the wooded paths near Bronte Creek. As part of Southern Ontario’s humid continental climate, Oakville enjoys warm summers and snowy winters moderated slightly by the lake’s influence. Seasonal changes paint the waterfront in different hues: vibrant fall foliage, crisp winter vistas over the frozen lake, and lush green summers perfect for outdoor life.
